Presentación: Қазақ тілінің морфологиясы: сөздердің құрылымы

Creada por

Шұғыла Ахмедьярова

Kazajstán


Қазақ тілінің морфологиясы: сөздердің құрылымыVersión en línea Қазақша сөздің ішкі құрамы por Шұғыла Ахмедьярова 1 1. Морфологияға кіріспе Морфология – сөздердің түрлерін, қосымша белгілерін зертейтін тіл білімі бөлімі. Бұл сала түбірді, жалғауларды және қосымшаларды қарастырады. Морфема – сөздің ең кіші мағыналы бірлігі. Түсіндірме: түбір – негізгі мағынаны сақтайды; жалғау – грамматикалық мағынаны қосады; көмекші қосымша – күшейтеді және жаңа формалар жасайды. 2 2. Түрлері: түбір, жалғау, қосымша Түбір – сөздің түп-негізі: үй, адам, кітап. Жалғау – сөзді грамматикалық формаға айналдырады: -да, -ге, -лар. Қосымша – қосымша мағына береді: -ша, -йық, -лық. 3 3. Туынды сөздердің жасалуы Туынды сөздер түбір + қосымша арқылы жасалады. Мысалы: үй-ші (үйші) – түбір + қосымша; мұрагер – түбір + қосымша. Сөздік мағынаны кеңейту үшін бірнеше қосымша тіркеле алады: мұражайлық, оқулықсыз. 4 4. Қосымша тәртібі Қосымша түрлері: кездейсоқ емес, керек формаларға сәйкес келеді. Мысалы: сандық: -дар/дер – көпше. септік: -нің/нің – жіктеу. тәуелдік: -ым/-ім – менің. Suffix vowels гармонияға бағынады: үй-да → үйде, үй-ге → үйге. 5 5. Грамматикалық мәңілдер Септік, құрылымдық формалар сөзге уақыты, қарым береді. Мысалы: Кім? Неше? Менің кітабым – тәуелдік. Қайда? үйде – дөңгелек септік. Көпше -дар, -дер. Грамматикалық формалар сөйлем арасындағы байланысты ауыстырады. 6 6. Тілдік құбылыстар: әлсіз буындар Кейбір дыбыстар талдауда дыбыс үндестігіге бағынады. Казак тілінде ұйытқу, ырғақ және дыбыс үйлесімі маңызды. Мысалы: қаламы → қаламың. Универсал формалармен (-да, -ге) suffix гармониясына сүйенеді. 7 7. Морфологиялық талдау практикасы Сөзді талдаңыз: үйдегі – түбір: үй, жалғау: -дегі, тәуелді форма: үйдегі. Түсінік: түбір + жалғау → негізгі мағына + грамматикалық көрсеткіштер. 8 8. Туынды және күрделі сөздер Күрделі сөздер екі түбірден тұрады: үй+жылы – үй-жылы; туынды сөздерде қосымша да кездеседі. Мысалы: кітапхана (кітап + хана), мұрағат (мұра +ғат). 9 9. Құрылымдық принциптер Құрылымдық үлгілерге көңіл бөлу маңызды: түбір + жалғаулар – көп формалы жүйе; қайталама қосымша – мағынаны күшейтеді. Мысалы: оқығандар, жазып жатыр. 10 10. Қорытынды және қолдану Морфология – сөздің ішкі заңдылықтарын түсінуге көмектеседі. Практикада түбірді анықтау, қосымшаларды танып- білу және гармония ережелерін қолдану маңызды. Осымен казак тілінің morфологиялық құрылымы түсінікті болады.

Қазақ тілінің морфологиясы: сөздердің құрылымыVersión en línea

Қазақша сөздің ішкі құрамы

por Шұғыла Ахмедьярова

1. Морфологияға кіріспе

Морфология – сөздердің түрлерін, қосымша белгілерін зертейтін тіл білімі бөлімі. Бұл сала түбірді, жалғауларды және қосымшаларды қарастырады. Морфема – сөздің ең кіші мағыналы бірлігі.

Түсіндірме: түбір
– негізгі мағынаны сақтайды; жалғау
– грамматикалық мағынаны қосады; көмекші қосымша
– күшейтеді және жаңа формалар жасайды.

2. Түрлері: түбір, жалғау, қосымша

Түбір – сөздің түп-негізі: үй, адам, кітап.

Жалғау – сөзді грамматикалық формаға айналдырады: -да, -ге, -лар.

Қосымша – қосымша мағына береді: -ша, -йық, -лық.

3. Туынды сөздердің жасалуы

Туынды сөздер түбір + қосымша арқылы жасалады. Мысалы: үй-ші (үйші) – түбір + қосымша; мұрагер – түбір + қосымша.

Сөздік мағынаны кеңейту үшін бірнеше қосымша тіркеле алады: мұражайлық, оқулықсыз.

4. Қосымша тәртібі

Қосымша түрлері: кездейсоқ емес, керек формаларға сәйкес келеді. Мысалы:

сандық: -дар/дер – көпше.
септік: -нің/нің – жіктеу.
тәуелдік: -ым/-ім – менің.

Suffix vowels гармонияға бағынады: үй-да → үйде, үй-ге → үйге.

5. Грамматикалық мәңілдер

Септік, құрылымдық формалар сөзге уақыты, қарым береді. Мысалы:

Кім? Неше? Менің кітабым – тәуелдік.
Қайда? үйде – дөңгелек септік.
Көпше -дар, -дер.

Грамматикалық формалар сөйлем арасындағы байланысты ауыстырады.

6. Тілдік құбылыстар: әлсіз буындар

Кейбір дыбыстар талдауда дыбыс үндестігіге бағынады. Казак тілінде ұйытқу, ырғақ және дыбыс үйлесімі маңызды. Мысалы: қаламы → қаламың.

Универсал формалармен (-да, -ге) suffix гармониясына сүйенеді.

7. Морфологиялық талдау практикасы

Сөзді талдаңыз: үйдегі – түбір: үй, жалғау: -дегі, тәуелді форма: үйдегі.

Түсінік: түбір + жалғау → негізгі мағына + грамматикалық көрсеткіштер.

8. Туынды және күрделі сөздер

Күрделі сөздер екі түбірден тұрады: үй+жылы – үй-жылы; туынды сөздерде қосымша да кездеседі. Мысалы: кітапхана (кітап + хана), мұрағат (мұра +ғат).

9. Құрылымдық принциптер

Құрылымдық үлгілерге көңіл бөлу маңызды: түбір + жалғаулар – көп формалы жүйе; қайталама қосымша – мағынаны күшейтеді. Мысалы: оқығандар, жазып жатыр.

10. Қорытынды және қолдану

Морфология – сөздің ішкі заңдылықтарын түсінуге көмектеседі. Практикада түбірді анықтау, қосымшаларды танып- білу және гармония ережелерін қолдану маңызды. Осымен казак тілінің morфологиялық құрылымы түсінікті болады.

Puedes integrar el juego en un LMS compatible con LTI 1.1 o LTI 1.3 como Canvas, Moodle, o Blackboard. De esta manera podrás guardar las puntuaciones automáticamente en el libro de calificaciones de esa plataforma.

Қазақ тілінің морфологиясы: сөздердің құрылымы

Presentación

Sobre esta actividad