Gure zentzumenen aurkezpena
Ikusmenari esker, aukera dugu argiaren bidez koloreen, formen, tamainen eta distantzien berri izateko.
Ikusmenaren organoak begiak dira. Betazalek, bekainek eta betileek babesten dute. Begien eginkizuna argia hautematea da.
Argia korneatik sartzen da. Kornea eremu garden bat da. Gero, argiak begi-ninia zeharkatzen du, irisak (begiaren atal koloreztatua) ingurutako zuloa. Gero kristalinoa zeharkatzen du, irudiak fokuratzen dituen atala. Azkenik, erretinara heltzen da: hori da argia hautematen duen atala.
Zer ikusten dugun jakiteko, begiak jasotako informazioak garunera iritzi behar du. Erretinak argia jasotzen du eta informazioa garunera bidaltzen du ikusmen-nerbioaren bidez.Garunak informazioa jaso eta interpretatzen du.
7
Argiak bidaiatu egiten du
Argia beharrezkoa da inguratzen gaituzten gauzak ikusteko.Argiak noranzko guztietara bidaiatzen du, lerro zuzenean, eta ezin du objetuak inguratu. Horregaitik itzalak sortzen dira.Argiak abiadura handian bidaiatzen du.
Argiarekiko portaeraren arabera, hiru objetu mota bereizten dira: Gardenak. Argiak erraz zeharkatzen ditu. Objetu horietan zehar, argia eta objetuen forma ikus daitezke. Zehargarriak. Argiaren zati batek zeharkatzen ditu, baina objetuen formak lauso ikusten dira. Opakuak. Argiak ez ditu zeharkatzen. Haien atzean itzal bat sortzen da.
Entzumenari esker, hotsak hautematen eta bereizten ditugu.
Belarriak entzumenaren organoak dira. Entzumenaren organoaren kanpoaldeari ere belarri esaten zaio. Handik, tinpanora iristen den hodi bat irteten da: entzunbidea. Tinpanoa, hain zuzen, hotsek bibrarazten duten mintz mehe bat da. Tinpanoa hezurtxoez osatutako kate bati lotuta dago. Hezurtxoak mugitu egiten dira tinpanoak bibratzea. Horrenbestez, hotsek tinpanoa mugiarazten dute, eta tinpanoak mugimendu hori hezurtxoetara transmititzen du.Hezurtxoak barraskilo izeneko organo bati lotuta daude. Barraskiloak, hain zuzen, hotsak hautematen ditu.
Barrazkilotik, entzumen-nerbio izeneko nerbioa irteten da. Nerbio horrek belarriak jasotako informazioa garunera eramaten du. Garunak entzuten-nerbioaren informazioa jaso eta interpretatu egiten du.
Ukimenari esker, ukitzen ditugun objetuen zenbait ezaugarri jakin ditzakegu: leuna edo zimurra, hotza edo beroa den...Ukimenaren organoa azala da. Gorputzaren atal batzuetan, azala sentikorragoa da, ukimen-errezeptore gehiago duelako.Azalak jasotako informazioak nerbio askoren bidez bidaiatzen du garuneraino.
16
Los sentidos. El tacto.
Usaimenari esker, usaimenak hautematen ditugu.Usaimenaren organoa sudurra da. Sudurraren barruan, pituitario horia dago; hau da, usainak hautematen dituen eremua.Usainak sudur-zuloetatik sartu eta pituitariora heltzen dira. Pituitarioak hautematen ditu eta informazioa bidaltzen dio garunari, usaimen-nerbioaren bidez. Garunak usainak bereizten ditu.
18
Los sentidos. El olfato.
Dastamenari esker, elikagaien zapoteak bereiz ditzakegu.Dastamenaren organoa mihia da. Mihiaren gainazalean, zaporeak hautematen dituzten konkortxo batzuk daude: dastamen-papilak.Elikagaien osagaiak listuarekin nahastatzen dira eta dastamen-papiletara heltzen da. Papilek hautemandako informazioa garunera iristen da, dastamen-nerbioen bidez.Oinarrizko bost zapore bereiz ditzakegu: gozoa, gazia, garratza, mingotsa eta umamia. Lotura estua dago usaimenaren eta dastamenaren artean. Usainak zaporearen sentsazioan ere eragiten dute.
20
Los sentidos. El gusto.
21
Ukimena, usaimena eta dastamenna
Gure zentzumenei esker, kanpoko Munduaren berri dugu. Horregatik, garrantzitsua da zentzumenak zaintzea. Horretarako ohitura osasungarri batzuk izan behar ditugu.
Ikusmena zaintzeko, begiak substantzia kaltegarrien eraginpean ez jartzen saiatu behar dugu, irakurtzean nahiko argia izaten eta begiak gehiegizko argitik babesten.
Eduki belarriak garbi eta lehor, ez egon hots ozenen eraginpean, eta joan medikuarengana minik izanez gero. Zarata kutsadura mota bat da, eta kaltegarria da gure osasunerako.
|
Crear